دریغ است تا اینجا آمده باشی و محل تلاقی آسیا و اروپا ، اسلام و مسیحیت ، و فلات ایران و فلات آناتولی در منتهاالیه شمال غرب ایران ، جلفا و ماکو را نبینی . برای رفتن به آنسو ، جاده دیگری را که از تبریز به شمال غرب می رود پیش می گیری و حدود 45 کیلومتر بعد به صوفیان می رسی . از اینجا حاده ای به جنوب غرب می رود که مقصد نهایی اش بندر شرفخانه در ساحل دریاچه برزگ ارومیه است. در میانه این راه شهرستان شبستر واقع شده که از دیدنی های آن روستای تاریخی سیس ، مسجد جامع تسوج و مقبره شیخ محمود شبستری است . راه اصلی ما از صوفیان به سمت شمال غرب است و پس از 30 کیلومتر به مرند می رسد کت پایتخت بزرگ مادها بود و یکی از شهرهای باستانی آذربایجان است. مهم ترین دیدنی های این شهر عبارت اند از سن سارود، آبشار آسبا خرابه ، ارتفاعات و حیات وحش کیامکی ، غار دوگیجان و چشمه معدنی صوفیان ( در صوفیان ).

برای دیدن کلیسای سنت استپانوس باید به جلفا رفت که تقریبا در 80 کیلومتری شمال مرند و 16 کیلومتری غرب جلفا روی تپه ای مرتفع بر فراز دره ای سبز و خرم موسوم به دره شام ساخته شده است . تردیدی وجود ندارد که این کلیسا یکی از نخستین کلیساهای جهان است اگر چه بخش های عمده ای از بنای فعلی آن ( که سخت هم نیازمند مرمت و بازپیرایی است ) در سده های اخیر ساخته شده اند . از سنت استپانوس جاده را همچنان به سمت شمال غرب پی می گیری و به موازات رودخانه ارس و مرز ایران با جمهوری خودمختار نخجوان ( جمهوری آذربایجان ) اندکی پس از جلفا به بخش سد ارس می رسی و 40 کیلومتر بعد به پلدشت. از اینجا جاده جنوب غرب به ماکو می رود که مقصد مهمی است در جاده شرق نزدیک . این شهر از دیرباز دژ نگهبانی از ایران در مقابل هجوم رقیبان و مهاجمان آناتولی و آسیای صغیر ، و فتح آن آرزوی همیشگی پادشاهان عثمانی بود. معماری شهری ماکو زیبا و جالب توجه است .

شهر کوچک بازرگان در شمال غرب ماکو پر رفت و آمدترین نقطه مرزی در ایران و گذرگاه زمینی بین ایران و اروپا است و به همین دلیل معیشت اغلب مردم آن وابسته به مشاغل خدماتی مربوط به ترابری و عبور و مرور گردشگران است . از بازرگان جاده شمالی پس از 62 کیلومتر به بورآلان می رسد که دور دست ترین شهر در شمال غرب ایران است . جاده غربی تا بخش کوچک ( پیر احمد کندی ) که غربی ترین نقطه ایران است امتداد می یابد اما مسیر ما به سمت جنوب است و جاده ای که پس از حدود 80 کیلو متر به سیه چشمه می رسد. نام این شهر ، دشت چالدران را به خاطر می آورد که آوردگاه یکی از دلاورانه ترین جنگ های تاریخی ایران زمین است . هنوز وقتی در میان این دشت به چشم های مغرور مردم بومی نگاه می کنی گویی در یک لحظه برق شمشیر جمگاوران است که از نگاه شان می جهد و خیره ات می کند .

سیه چشمه ، جز دشت چالدران ، به قره کلیسای مشهور خود نیز می نازد ، کلیسایی که گفته می شود قدیمی ترین کلیسای جهان است. قره کلیسا در هفت کیلومتری شمال شرق سیه چشمه ، بازمانده ای از یک واقعه خونین در نخستین سال های ظهور مسیحیت است . بنا به گفته مورخان ارمنی ، در سال 43 میلادی دو نفر از مبشرین حضرت مسیح به نام های طاووس و بارتلمیوس به ارمنستان می آیند تا به تبلیغ دین او بپردازند . (ساندوخت ) دختر پادشاه ارمنستان به اتفاق سه هزار و پانصد نفر از مردم به آنها می گروند و در نتیجه شاه دستور قتل عام آنها را صادر می کند و اجساد همه آنها در قره کلیسای کنونی دفن می شوند. چند سال بعد به یاد آنها کلیسایی ساخته می شود که اکنون قره کلیسا یا کلیسای طاطاووس مقدس نامیده می شود . به گفته ارامه ، قره کلیسا اولین کلیسای جهان و از این نظر یکی از مقدس ترین مکان های مسیحی است . به همین منظور و نیز به قصد گرامیداشت خاطره نخستین شهدای مسیحیت ، از جمله طاووس مقدس و ساندوخت ، همه ساله در هفته آخر تیر و هفته اول مرداد که مصادف با سالگرد شهادت سه هزار و پانصد شهید است، در قره کلیسا مراسم با شکوهی بر پا میشود و بسیاری از ارامنه از هر کجای جهان که باشند در این ایام به فره کلیسا می آیند.

از سیه چشمه ، جاده شرق خاطره به جنوب شرق می رود و 89 کیلومتر بعد به بخش کوچک فیرورق و 10 کیلومتر بعد از آن به خوی می رسد که بخشی از خاطره ماندگار جاده ابریشم است .