از سده های دور ، خوی یکی از اتراقگاه های اصلی کاروانیانی بوده است که بین اروپا و آسیا رفت و آمد می کرده اند . این شهر اگر چه هرگز به مقام یک مادر شهر بزرگ نرسیده ، اما اهمیت و اعتبارش را نیز از دست نداده و در کشاکش ایام ، ناظری بیدار و حاضر بوده است . خوی در زبان کردی به معنای نمک است و این نام از آنجا گرفته شده که از خوی نمک به دیگر ولایات می برده اند. از خوی ، جاده شرق خاطره ، رو به سمت جنوب می کند و 47 کیلومتر بعد به سلماس می رسد . سنگ بنای این شهر را مادها گذاشته اند . می دانیم که آذربایجانی ها و کردها اعقاب مادها ، تیرهء بزرگ نخستین آریاییانی هستند که ایران ویج را ترک گفته و به ایران مهاجرت کرده اند.

در زمان هخامنشیان ، سلماس (زرآوند ) نام داشت و حتی پس از اسلام نیز جغرافی دانان گاه با همین نام از سلماس یاد کرده اند.

از سلماس جاده همچنان رو به جنوب دارد تا به ارومیه برسی . در فواصل مختلف این جاده 150 کیلومتری دیدنی های بسیاری می توانی ببینی ، از جمله چشمه معدنی میناس ، آب گرم ایستی سو ، گورچین قلعه، حجاری های خن تختی و آتشکدهء تمر .

شاید هم تا وقتی تو به آنجا برسی ، این آتشکده فراموش یا ویران شده و به خاطرهء مغان بزرگی پیوسته باشد که از نخستین پیروان اشوزرتشت بودند.

فقط با ده دقیقه رانندگی ، بعد از آتشکده تمر ، به ارومیه می رسی ، ارومیه بزرگ ، شهر همه ادیان و شهر براردی همه فرهنگ ها . این شهر در سده های دوری که در بسیاری نقاط جهان نسل کشی و دیگر ستیزی رایج و حتی پسندیده بود، با اکسیر شگفت انگیر دیگرپذیری و مدارای خود ، وادی امنی برای پیروان همه ادیان بزرگ ، از جمله زرتشتیان ، آشوری ها ، ارمنی ها ، یهودی ها و سر انجام ، مسلیمانان فراهم کرده بود. ارومیه همچنین مدفن آن سه مغ مشهور است که شوریده سر در پی رویایی که دیده بودند برای دیدار مسیح ، راه دور و دراز به بیت اللحم را پیش گرفتند . دیدنی ها ارومیه بسیارند ، بازار قدیمی و دو موزه شهر ، سه مسجد قدیمی و برخی بنا های قدیمی واقع در بافت مرکزی شهر از آن جمله اند. کلیسای مشهور مارسرکیس نیز فقط 12 کیلومتر با ارومیه فاصله دارد . این زیارتگاه همهء فرقه های مسیحی ، اعم از ارامنه ، آشوری ، کاتولیک ، پروتستان ، یادگاری است از شیرین بانوی زیبا و دلربای خسروپرویز که مسیحی بود و دستور داد این کلیسا را به یاد سرکیس از رجال برجسته دربار روم که به دلیل گرویدن به مسیحیت به فرمان ماکسی میانوس امپراتور روم به شهادت رسید ، بنا کنند.

یکی دیگر از کلیساهای دیدنی و مشهور ارومیه ، کلیسای بزرگ شرق آشوری است که مردم محلی اغلب آن را کلیسای ننه مریم می نامند. این کلیسا از هزاره های دور مکانی مقدس بوده است زیرا بنا به روایت ، پیش از آنکه کلیسا بشود، آتشکده ای بزرگ بوده است . کلیسای ننه مریم قدیمی ترین کلیسای آشوریان جهان و از مقدس ترین بناهای آنان است . می گویند دو هزار سال پیش موبدی خواب دیده بود که مسیح به دنیا آمده است و بلافاصله دستور داده بود آتشکده را به کلیسا تبدیل کنند . در این کلیسا تا اوایل رن بیستم سنگ قبری وجود داشت که می گفتند سنگ قبر همین موبد است و اکنون در موزه کی یف نگهداری می شود .

بنای کلیسای ننه مریم تغییرات بسیار یافته و از جمله در سال 642 میلادی به دستور خواهر خاقان چین بخش هایی به آن افزوده شده است. شگفت است که آتشکده ای به کلیسا تبدیل می شود و تکمیل بنای آن را خواهر خاقان چین به عهده می گیرد .

این نشانه ای است از آغوش باز ارومیه که همیشه خاک خوب مسالمت ، مدارا و دیگر پذیری بوده است . اما شهرت ارومیه چنان با نام دریاچه بزرگ ای شهر در آمیخته است که هر کدام ، دیگری را تداعی می کند.

دریاچه ارومیه ، بزرگ ترین دریاچه داخلی ایران ، یکی از شورترین پهناب های جهان است و به همین خاطر در این جزیره فقط یک آبری به نام آرتمیا زندگی می کند . البته حضور انبوه پرندگان مهاجر و نیز حیات وحش گیاهی و جانوری غنی جزایر متعدد این دریاچه موجب شده است در شمار یکی از 59 ذخیره گاه مهم زیستکره در کرده زمین شناخته شود .

این دریاچه با طول حدود 130 کیلومتر و عرض 15 تا 50 کیلومتر ، به طور متوسط 50 متر عمق و 102 جزیره دارد. جزیرهء اسلامی تنها جزیرهء مسکونی دریاچه دارای هفت روستا است که معیشت و محوه زندگی آنها دیدنی و جالب است . جزیره قویون داغی ( کبودان ) زیستگاه گونه های جانوری کم نظیر همچون ، قوچ و میش ارمنی ، گوزن زرد ایرانی ،عقاب طلایی ، کرکس مصری و پلنگ است . جزایر بزرگ دیگری مانند اشک ، آرزو و اسپیر نیز زیستگاه میلیون ها پرنده مهاجر ، از جمله فلامینگو ، کاکویی و غاز هستند. لجن های سواحل ارومیه خاصیت درمانی دارند و به همین خاطر در برخی سواحل آن مردم به لجن درمانی می پردازند .

از ارومیه به سمت جنوب راه دو شاخه می شود. یکی خط مرزی را پیش می گیرد و دیگری در امتداد ساحل دریاچه و پس از آن با تمایل به جنوب شرق رو می کند به سمت داخل خاک ایران . جاده مرزی ابتدا به اشنویه می رسد که همان اشنوناک است که کورش در یکی از کتیبه ها آن را از ولایات خراجگزار معرفی می کند . به موازات همین نقطه جاده دیگر به نقده می رود. 12 کیلومتر به نقده در فاصله نه جندان دوری از جاده می توانی به ده حسنلو بروی و تپه باستانی مشهور ان را ببینی ، این تپه محل کشف یکی از قدیمی ترین تمدن های بشری است که قدمت آن به هزاره ششم قبل از میلاد می رسد. مهمترین آثار تمدن بزرگ مانایی 800 تا 1300 قبل از میلاد نیز در این تپه کشف شده اند . جام مشهور و زیبای حسنلو متعلق به همین دوره است . در حفاری های این تپه پایتخت تمدن ماننایی با مجموعهء بناها و باروی آن سر از خاک برآورده که بسیار شگفت انگیز و مسحور کننده است . جسد ها و اسکلت های بسیاری که در اتاق ها وجود دارند نشان می دهند پایتخت تمدن مانایی ، با حادثهء آتش شوزی ناگهانی و یا هجوم دشمنانی غدار نابود شده است . در میان اسکلت ها ، اسکلت زنی که دست دراز کرده تا کودکش را در آغش بگیرد بیننده را متاثر می کند .