با ورود به نقده و اشنویه ، در واقع آذربایجان را پشت سر می گذاری و به کردستان بزرگ وارد می شوی ، اگر چه این دو شهر و شهرهای پایین دست تری همچون پیرانشهر ، سردشت ، مهاباد ، میاندوآب و بوکان نیز در تقسیمات اداری جزو استان آذربایجان غربی هستند . کردستان ، سر زمین بلند زاگرس ، دژ شکست ناپذیر مادها و نگاهبان استوار مرزهای غربی ایران زمین ، اقلیم آوازهای برفی در انزوای دره ها است. برای آنکه دریابی چگونه کردها زندگی در این دره های سرد را تاب اورده اند باید جهانگردی باشی اهل تامل ، نه گردشگری که شتابناک می گذرد و می رود.

جادهء مرزی از اشنویه به پیرانشهر می رود و همین مسیر کوهستنانی نه چندان ایمن را پیش می گیرد تا سر انجام به سردشت برسد. در ایران شهرهای متعددی با نام سردشت وجود دارند که وجه تسمیه آنها این است که بر دامنه ای مشرف به یک دشت واقع شده اند . اما به گفته مردمان این سردشت ، وجه تسمیه ء آن چیز دیگری است و ارتباطی با موقعیت ژئومورفولوژیکی آن ندارد . ساکنان سردشت به این می بالند که شهر آنها زادگاه زرتشت است و نام شهر را نیز برخاسته از همین موضوع می دانند. آبشار زیبای شلماش در نزدیکی همین شهر واقع است . جاده از سردشت ، به جنوب شرق میل می کند و 49 کیلومتر بعد به بانه می رسد که به معنای بام و جای بلند است و عنوانی مناسبی است برای این شهر کوهستانی. زیارتگاه سلیمان بیگ از دیدنی های بانه است .

از بانه به سمت شمال شرق ، پس از 58 کیلومتر به سقز می رسی که نخستین پایتخت مادها بوده است و نام خود را از ساکزها که از تیره های مهم مادها بوده اند می گیرد. مردم ایران درخت های مشهور ( ون ) سقز را می شناسند که صمغ طبیعی سقز یا آدامس از آن تراوش می کند . تپهء باستانی زیویه اگر چه هنوز چنان که باید و شاید مورد اکتشاف های دقیق باستان شناسی قرار نگرفته است اما بی تردید رازهای بسیاری دارد از روز دوردستی در هزاره های پیشین که سارگن دوم ، پادشاه آشور ، زخم خورده از مادها ، به این منطقه حمله کرد و آن را در آتش خشم و انتقام سوزاند.

از سقز به سمت شرق و جنوب شرق باید از دو بخش کوچک سنته و تیلکوه گذشت تا به دیواندره رسید. 50 کیلومتر بعد از سقز می توان سراغ روستای کرفتو را گرفت و در فاصله 12 کیلومتری روستا به دیدن غار مشهور آن رفت . غار کرفتو حدود دو هزار سال پیش توسط انسان ایجاد شده و در ان اتاق ها و نقوش متعددی وجود دارند که نشان می دهد این غار در آن زمان معبد هراکلیس ، خدای یونانی بوده است . نشانه هایی از میترائیسم را نیز در غار می توان دید.

جاده دگیری که به موازات جاده مرزی از نقده به جنوب شرق می آید نخست به مهاباد می رسد. بقایای شهر مادی اندرقاس ، غارهای بورینک بزرگ و کوچک ، غار فقرقا و غار زاکاد از دیدنی های این شهر هستند . این جاده از مهاباد در مسیر جنوب شرقی به بوکان و 38 کیلومتر بعد به سقز می رسد و جاده شمال شرقی 46 کیلومتر بعد به شاهین دژ. این شهر در زمان ساسانیان قلعه ای بوده که کار حفاظت از آتشکده بزرگ آذرگشتنسب را به عهده دشاته است . از شاهین دژ با طی کردن 100 کیلومتر در مست شرق به تخت سلمیان می رسی که باقی مانده مجموعه آتشکدهء بزرگ آذرگشنسب ، اقامتگاه های خانوادهء پادشاهان ساسانی و بناهای وابسته به آن است . این مجموعه عظیم بر فراز منطقه ای مرتفع در دل طبیعت بسیار زیبا قرار گرفته است . تخت سلیمان در واقع یک تخت جمشید و یا شوش کوچک بوده است . در اطراف این مجموعه بقایای یک معبد عهد ماد و نیز چشمه های آب گرم متعدد وجود دارند . بسیاری از آنچه درباره ساسانیان می دانیم ، از تخت سلیمان به دست آمده اند . جاده ای که از شاهین دژ به تخت سلیمان می رود ، در فاصله 64 کیلومتری به یک دوراهی می رسد که پنج کیلومتر بعد از آن می توان به شهر تکاب رفت . بنابر روایات ، تکاب درست در همان جایی واقع شده که روزگاری شهر باستانی شیز قرار داشته ، اما تکاب فعلی هیچ نشانه هایی از شیز ندارد . تکاب بر روی نقشه قرینه سقز است . از تکاب جاده ای به جنوب غرب و از سقز جاده ای به جنوب شرق می رود که باطی کردن فاصله ای تقریبا برابر در ناحیه تیلکوه به هم می رسند . اینجا را باید نقطه تلاقی دوجاده ای نامید که از ارومیه از هم جدا شده بودند و یک خط مرزی را پیش گرفته بود و دیگری رو به سمت داخل ایران کرده بود.